Eigenschappen met een y zijn er in het Nederlands eigenlijk niet. In de officiële woordenlijst begint geen enkel gangbaar bijvoeglijk naamwoord met een y. Wat je wel kunt gebruiken bij spelletjes als 30 Seconds, Pim-Pam-Pet of Hints zijn drie categorieën: Engelse leenwoorden die in Nederland ingeburgerd zijn (young, yummy, yolo), samenstellingen die van een zelfstandig naamwoord met een y een eigenschap maken (yuppie-achtig, yoga-minded) en, als je spelgroep dat toestaat, woorden met ij, want die werden vroeger als y gesorteerd (ijverig, ijdel, ijzersterk, ijskoud). Hieronder zie je per categorie wat echt bestaat, wat een bedenksel is en hoe je ermee wegkomt aan tafel.
Waarom zijn er zo weinig Nederlandse woorden met een y?
De letter y komt in oorspronkelijk Nederlandse woorden vrijwel niet voor. Bijna alles wat met een y begint is geleend uit het Engels, het Grieks of een andere taal: yoghurt, yoga, yucca, yen, yeti, yacht en yuppie. Dat zijn allemaal zelfstandige naamwoorden. Een bijvoeglijk naamwoord, en dat is wat je nodig hebt als je een eigenschap zoekt, ontbreekt simpelweg. Wie het opzoekt in de Woordenlijst Nederlandse Taal of in Van Dale vindt bij de y een korte lijst, en geen woorden als "yzig" of "yonkig". Die bestaan niet.
Daar komt bij dat de y in het Nederlands lang een dubbelrol had. De ij werd tot ver in de twintigste eeuw als "lange y" of "Griekse y" gezien en op typemachines bestond zelfs één toets voor ij. Daardoor staan in oude woordenboeken, telefoongidsen en op sommige spelborden woorden met ij onder de y. Dat verklaart meteen waarom een Pim-Pam-Pet rondje met de letter y vaak uitloopt op een discussie.
Welke eigenschappen met een y bestaan echt in het Nederlands?
Strikt genomen: geen. Maar een paar Engelse woorden zijn zo gewoon geworden dat de meeste spelgroepen ze goedkeuren. Dit zijn de kandidaten die je het vaakst hoort:
- Young: jong, jeugdig. Vaak gebruikt in "young at heart" of "forever young".
- Yummy: lekker, smakelijk. Komt in reclametaal en op social media continu voorbij.
- Yolo: eigenlijk een afkorting (you only live once), maar als eigenschap ingezet voor iemand die impulsief en avontuurlijk is.
- Yuppie-achtig: naar het zelfstandig naamwoord yuppie, dat wel in Van Dale staat. Beschrijft een jonge, carrièregerichte stadsmens met dure smaak.
- Yoga-minded of yoga-achtig: rustig, bewust, zen. Een samenstelling, geen woordenboekwoord, maar iedereen begrijpt wat je bedoelt.
Let op het verschil tussen "bestaat" en "mag". Young en yummy zijn echte woorden, alleen geen Nederlandse. Yuppie-achtig en yoga-minded zijn bedenksels op basis van een echt woord. Spreek vooraf af welke categorie telt, dan voorkom je gezeur halverwege het spel.
Mag je ij-woorden gebruiken bij de letter y?
Dat is de grootste redder in nood, en er is een goed argument voor. Volgens Wikipedia werd de ij lange tijd als één letter behandeld en in alfabetische lijsten tussen de x en de z gezet, precies op de plek van de y. In sommige Scrabble-varianten en op oudere Pim-Pam-Pet schijven is dat nog terug te zien. Als jouw groep die regel accepteert, heb je ineens een flinke lijst eigenschappen tot je beschikking:
- ijverig (hardwerkend, toegewijd)
- ijdel (gericht op uiterlijk en bewondering)
- ijzersterk (heel sterk, zowel letterlijk als figuurlijk)
- ijskoud (gevoelloos, onverstoorbaar)
- ijzig (kil, afstandelijk)
- ijlings (haastig; eigenlijk een bijwoord, maar wordt vaak goedgekeurd)
- ijdeltuiterig (overdreven ijdel, meer een grapje dan een woord)
Moderne naslagwerken, waaronder het advies van Onze Taal, behandelen de ij tegenwoordig als twee letters en sorteren hem onder de i. Officieel is ijverig dus een woord met een i. Voor een spelletje aan de keukentafel is de oude gewoonte een prima huisregel, zolang iedereen hem van tevoren kent.
Hoe los je de letter y op bij 30 Seconds en Pim-Pam-Pet?
Bij 30 Seconds van 999 Games trek je geen letters, maar beschrijf je begrippen. Daar komt de y dus zelden als probleem voorbij, behalve als je een variant speelt waarbij je per letter een eigenschap van een persoon moet noemen. Bij Pim-Pam-Pet, Stad-Land-Rivier en zelfgemaakte varianten draai je wel een letter, en dan is de y berucht. Drie praktische oplossingen:
Ten eerste: haal de y van tevoren uit het spel of laat de draai opnieuw doen. Veel groepen doen dat ook met de q en de x. Ten tweede: tel ij-woorden als y, zoals hierboven uitgelegd. Ten derde: sta ingeburgerde Engelse woorden toe, maar alleen als ze in gewone Nederlandse gesprekken voorkomen. Young en yummy halen die lat, "yielding" of "youthful" meestal niet, omdat niemand die in het Nederlands gebruikt.
Welke creatieve omschrijvingen kun je zelf bedenken?
Als de spelregels ruimte laten voor humor, kun je een eigenschap omschrijven met een y-woord als basis. Dit zijn uitdrukkelijk bedenksels en geen woorden die je in een woordenboek vindt, maar ze leveren aan tafel vaak de meeste lol op:
- Yeti-achtig: harig, groot en zelden gezien, voor de huisgenoot die nooit van de bank komt.
- Yoghurt-zacht: mild, meegaand, nooit boos.
- Yo-yo-stemming: wisselvallig, de ene dag top, de andere dag chagrijnig.
- Yacht-waardig: luxe, verwend, met dure smaak.
- Yankee-brutaal: direct, luidruchtig, zelfverzekerd.
Benoem bij dit soort woorden altijd dat het een verzinsel is. In een spel is dat geen probleem, maar als je kind het in een werkstuk zet of iemand het gebruikt in een sollicitatiebrief, gaat het mis. Een eigenschap voor een cv of een beoordelingsgesprek kies je dus uit de echte lijst, of je kiest gewoon een andere letter.
Wat doe je als je de y voor een serieus doel nodig hebt?
Zoek je een eigenschap met een y voor een gedicht, een acrostichon op een naam (bijvoorbeeld Yara, Yusuf of Yvonne) of een verjaardagskaart, dan heb je weinig keus en is eerlijkheid de beste strategie. Je kunt de regel beginnen met een Engels leenwoord ("Young van geest, en altijd nieuwsgierig"), met een zelfstandig naamwoord dat je omschrijft ("Yoga is haar rust, geduld is haar kracht") of met een ij-woord als je de oude sortering accepteert ("IJverig, en nooit te beroerd om te helpen").
Voor een acrostichon mag je bovendien de y binnen in een woord laten vallen, bijvoorbeeld door een regel te beginnen met "Y, de letter die niemand kan vinden" en daar een grap van te maken. Dat is vaak charmanter dan een geforceerd verzonnen woord. En wie echt een compleet overzicht van karaktereigenschappen per letter wil, zoekt beter op een gewone letter en houdt de y voor de grap aan het eind.
